Sąd skierował nas do OZSS. Jak przygotować dziecko do badania i co mu powiedzieć?

W skrzynce leży pismo z sądu: termin badania w Opiniodawczym Zespole Sądowych Specjalistów. Już sama nazwa brzmi groźnie. Ty masz swoje obawy, a do tego pytanie, które nie daje spokoju: jak powiedzieć o tym dziecku, żeby się nie bało i nie poczuło, że musi stanąć po czyjejś stronie?

Jak przygotować dziecko do badania w OZSS? Powiedz mu krótko i spokojnie, dopasowując słowa do wieku, że idziecie porozmawiać z osobami, które pomagają dorosłym podjąć dobre decyzje dla dzieci. Zapewnij, że nie ma tam dobrych ani złych odpowiedzi i że nie musi wybierać między rodzicami. Nie ucz dziecka, co ma mówić, nie wypytuj go i nie przenoś na nie swojego konfliktu. Najlepszym przygotowaniem jest spokojny rodzic i dziecko, które czuje, że może być sobą.

Poniżej znajdziesz, jak wygląda badanie dziecka, co mówić, czego unikać i jak zadbać o nie po badaniu.

Czym jest OZSS i po co bada się dziecko

Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów, dawniej RODK, to zespół psychologów i pedagogów, czasem także lekarzy, który na zlecenie sądu przygotowuje opinię w sprawach rodzinnych. Najczęściej chodzi o miejsce zamieszkania dziecka, kontakty z rodzicami, władzę rodzicielską.

Specjaliści chcą zrozumieć:

• jaką relację dziecko ma z każdym z rodziców,
• jakie ma potrzeby, na jakim jest etapie rozwoju,
• jak przeżywa sytuację w rodzinie,
• jak rodzice rozumieją potrzeby dziecka i jak radzą sobie z konfliktem.

Badanie dziecka to nie przesłuchanie. Dziecko nie jest świadkiem przeciwko rodzicom i nie decyduje o wyniku sprawy. Jego głos jest ważny, ale odpowiedzialność za decyzję leży po stronie dorosłych i sądu.

Jak może wyglądać badanie dziecka

Sposób badania zależy od wieku dziecka:

• Małe dziecko zwykle bawi się w obecności specjalisty, czasem razem z rodzicem. Obserwuje się jego zachowanie, sposób nawiązywania kontaktu, reakcje na każdego z rodziców.
• Dziecko w wieku szkolnym może rozmawiać z psychologiem, rysować, wykonywać proste zadania i odpowiadać na pytania o codzienność, szkołę, rodzinę.
• Nastolatek zwykle rozmawia ze specjalistą samodzielnie i może wyrazić swoje zdanie. Jego opinia jest brana pod uwagę, ale nie przesądza o wszystkim.

Często przeprowadza się też obserwację dziecka z każdym z rodziców osobno. Rodzice zwykle nie są obecni przy indywidualnej rozmowie dziecka ze specjalistą.

Co powiedzieć dziecku krok po kroku

1. Powiedz wcześniej, ale nie za wcześnie. Małemu dziecku wystarczy dzień lub dwa przed badaniem. Starszemu możesz powiedzieć kilka dni wcześniej, żeby miało czas zadać pytania.
2. Użyj prostych słów. „Pójdziemy do pani psycholog, która pomaga dorosłym zdecydować, jak najlepiej zorganizować Twoje życie w dwóch domach. Będziecie rozmawiać, bawić się, może porysujesz”.
3. Zapewnij, że nie ma złych odpowiedzi. „Możesz mówić, co myślisz i czujesz. Nie ma dobrych ani złych odpowiedzi. Jeśli czegoś nie wiesz, możesz tak powiedzieć”.
4. Zdejmij z dziecka ciężar wyboru. „To dorośli podejmują decyzje, nie Ty. Kochamy Cię oboje i nie musisz nikogo wybierać”.
5. Powiedz, że drugi rodzic też tam będzie, jeśli tak jest. Dzięki temu dziecko nie będzie zaskoczone.
6. Odpowiadaj na pytania szczerze, ale krótko. Jeśli nie znasz odpowiedzi, powiedz: „Nie wiem, ale dowiemy się na miejscu”.
7. Zaplanuj coś miłego po badaniu. Spacer, ulubione jedzenie, czas razem. Dziecko będzie wiedziało, że po wysiłku czeka odpoczynek.

Czego unikać

To jest bardzo ważne, bo pewne zachowania szkodzą dziecku i są łatwo zauważane przez specjalistów.

• Uczenia dziecka, co ma powiedzieć. Instruowanie („Powiedz, że chcesz mieszkać ze mną”, „Nie mów o tym, co było w wakacje”) obciąża dziecko i często jest rozpoznawane przez zespół.
• Wypytywania po badaniu („Co mówiłeś? Pytali o mnie? A o tatę?”). Dziecko może poczuć, że musi zdać raport.
• Mówienia źle o drugim rodzicu przed badaniem i w ogóle przy dziecku. To nasila konflikt lojalności i szkodzi dziecku niezależnie od wyniku sprawy.
• Obiecywania nagród za „dobre” wypowiedzi. Dziecko może zrozumieć, że jego słowa mają być transakcją.
• Straszenia („Jak powiesz coś nie tak, zabiorą Cię”). To wywołuje ogromny lęk.
• Rozmów o sprawie przy dziecku, także telefonicznych, gdy myślisz, że nie słyszy.

Jak zadbać o siebie przed badaniem

Dziecko wyczuwa napięcie rodzica. Im spokojniej Ty podchodzisz do badania, tym łatwiej jemu.

• Przygotuj się sama lub sam. Zbierz dokumenty, przemyśl historię rodziny, zastanów się, jak opowiesz o dziecku: jego rytmie dnia, potrzebach, zainteresowaniach, trudnościach.
• Pomyśl o swoich emocjach. Złość na drugiego rodzica jest zrozumiała, ale podczas badania warto mówić rzeczowo i skupiać się na dziecku.
• Zadbaj o sen i spokojny poranek. Wyjdźcie z zapasem czasu, zabierzcie przekąskę i coś do zabawy.
• Poszukaj wsparcia. Rozmowa z psychologiem lub prawnikiem rodzinnym przed badaniem może zmniejszyć lęk i pomóc przygotować się rzeczowo.

Po badaniu

Po badaniu dziecko może być zmęczone, rozdrażnione albo wyciszone. Daj mu czas. Jeśli samo chce opowiedzieć, wysłuchaj bez dopytywania o szczegóły i bez oceniania. Jeśli nie chce, uszanuj to. Możesz powiedzieć po prostu: „Dziękuję, że poszedłeś. Wiem, że to był długi dzień”. W kolejnych dniach wróćcie do zwykłego rytmu, bo przewidywalność pomaga dziecku odzyskać spokój.

Opinia trafia do sądu, a strony mają możliwość zapoznania się z nią i zgłoszenia uwag. Jeśli masz wątpliwości co do opinii, warto porozmawiać z pełnomocnikiem o dalszych krokach. Niezależnie od wyniku dziecko potrzebuje, żeby oboje rodzice w miarę możliwości dbali o jego poczucie bezpieczeństwa.

Jeśli w Waszej sytuacji pojawia się przemoc, zagrożenie albo dziecko mówi o krzywdzie, najważniejsze jest jego bezpieczeństwo. Dziecko może zadzwonić pod 116 111 lub 800 12 12 12 (Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka). Dorośli w kryzysie mogą dzwonić pod 116 123 lub 800 70 2222. W nagłym zagrożeniu dzwoń pod 112.

Jeśli chcesz przygotować się do całego procesu, także do własnego wywiadu i obserwacji, zajrzyj do szkolenia Rodzic w badaniu OZSS. Materiał ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje porady prawnej.

Najczęściej zadawane pytania

Czy mogę być obecny przy rozmowie dziecka z psychologiem w OZSS?

Zazwyczaj nie. Indywidualna rozmowa dziecka ze specjalistą odbywa się bez rodziców, żeby dziecko mogło mówić swobodnie i bez poczucia, że ktoś go ocenia. Rodzice mogą natomiast uczestniczyć w obserwacji relacji z dzieckiem, gdy specjaliści chcą zobaczyć, jak się razem zachowujecie. U bardzo małych dzieci rodzic czasem jest obecny na początku, żeby dziecko poczuło się bezpiecznie. Warto zapytać o to na miejscu.

Ile trwa badanie dziecka w OZSS?

Czas badania zależy od sprawy, wieku dziecka i liczby osób badanych. Całe spotkanie w zespole może trwać kilka godzin, a czasem jest rozłożone na więcej niż jeden termin. Samo badanie dziecka zwykle jest krótsze niż badanie rodziców i dopasowane do jego możliwości, z przerwami. Warto przygotować się na dłuższy pobyt: zabrać przekąskę, wodę, coś do zabawy i zaplanować spokojny czas po powrocie do domu.

Co zrobić, gdy dziecko boi się badania?

Nazwij jego lęk i potraktuj go poważnie: „Widzę, że się denerwujesz. To zrozumiałe”. Wyjaśnij prostymi słowami, jak będzie wyglądało spotkanie, że nie ma złych odpowiedzi i że nie musi wybierać między rodzicami. Pozwól zabrać ulubioną przytulankę lub książkę. Zadbaj o własny spokój, bo dziecko wyczuwa napięcie dorosłych. Jeśli lęk jest bardzo silny, warto powiedzieć o tym specjalistom na początku badania.

Czy dziecko może powiedzieć, z kim chce mieszkać?

Dziecko może wyrazić swoje zdanie i specjaliści zwykle chcą je poznać, szczególnie u starszych dzieci i nastolatków. Jego opinia jest ważna, ale nie przesądza o decyzji sądu. Sąd bierze pod uwagę dobro dziecka, jego potrzeby i dojrzałość. Warto, żeby dziecko wiedziało, że może mówić o swoich uczuciach, ale nie jest odpowiedzialne za wynik sprawy. Decyzję podejmują dorośli.

Czy można nie zgodzić się z opinią OZSS?

Tak. Strony mogą zapoznać się z opinią i zgłosić do niej uwagi lub zastrzeżenia w wyznaczonym terminie. Można wnosić na przykład o uzupełnienie opinii, wyjaśnienia specjalistów albo, w uzasadnionych przypadkach, o opinię innego zespołu. Ostateczną decyzję w sprawie podejmuje sąd, który ocenia opinię razem z innymi dowodami. W takiej sytuacji warto skonsultować się z pełnomocnikiem, który pomoże przygotować rzeczowe uwagi.

Czy dziecko musi iść na badanie do OZSS?

Jeśli sąd zlecił badanie z udziałem dziecka, rodzice powinni je zapewnić. Nieprzyprowadzenie dziecka może wpłynąć na przebieg sprawy i sposób oceny postawy rodziców. Jeśli dziecko jest chore albo termin z ważnego powodu nie jest możliwy, warto od razu skontaktować się z zespołem lub sądem i poprosić o nowy termin. W razie wątpliwości co do obowiązków warto zapytać pełnomocnika.