Czym jest komunikacja w ujęciu funkcjonalnym

W Części 1 tego kursu poznałeś/poznałaś fundamenty SAZ: operacjonalizację zachowania, warunkowanie sprawcze, funkcje zachowania i systematyczny pomiar. Część 2 zaczynamy od zagadnienia, które łączy niemal wszystko, co nastąpi dalej — pracę z zachowaniami trudnymi, budowanie umiejętności funkcjonalnych, systemy wzmacniania — czyli od komunikacji. W ujęciu analizy zachowania komunikacja nie jest odrębną „umiejętnością społeczną" obok innych. Jest zachowaniem sprawczym jak każde inne: ma funkcję, jest utrzymywana przez konsekwencje i podlega tym samym prawom uczenia się, które poznałeś/poznałaś w module o wzmacnianiu.

Definicja funkcjonalna, nie formalna. Tradycyjne podejścia do komunikacji klasyfikują ją formalnie — po formie: mowa, gest, pismo, symbol graficzny. SAZ podchodzi do komunikacji funkcjonalnie — pyta nie „jaką formę przybiera ten akt", lecz „jaki efekt w środowisku społecznym on wywołuje". Płacz niemowlęcia, wskazanie palcem, jedno słowo, zdanie złożone, naciśnięcie przycisku w komunikatorze — wszystkie te zachowania mogą pełnić dokładnie tę samą funkcję: spowodować, że inna osoba poda przedmiot, przerwie czynność albo zwróci uwagę. Z perspektywy analityka zachowania to jest komunikacja — zachowanie zapośredniczone społecznie (mediated by another person), którego skutek zależy od zachowania odbiorcy, a nie bezpośrednio od fizycznych właściwości środowiska.

Dlaczego to rozróżnienie ma znaczenie kliniczne. Jeśli myślimy o komunikacji wyłącznie formalnie — „czy dziecko mówi" — łatwo przeoczamy fakt, że dziecko już komunikuje się bardzo skutecznie, tylko za pomocą zachowań, których nie nazwalibyśmy potocznie „komunikacją": rzucania się na podłogę, uciekania z pokoju, drapania się po ręce. Te zachowania, patrząc funkcjonalnie, często realizują dokładnie te same cele, które miałaby realizować mowa: „chcę to", „nie chcę tego", „zwróć na mnie uwagę", „przestań". Praca opisana w tym module i module 2 (Functional Communication Training) zaczyna się od tego samego pytania, które poznałeś/poznałaś przy ocenie funkcjonalnej w Części 1: jaką funkcję pełni obecne zachowanie komunikacyjne (poprawne czy trudne) tej konkretnej osoby, w tym kontekście.

Komunikacja werbalna i niewerbalna — spektrum, nie dychotomia. W praktyce klinicznej rzadko mamy do czynienia z czystym podziałem na „mówi" i „nie mówi". Znacznie użyteczniejsze jest myślenie o kontinuum: od zachowań przedintencjonalnych (dziecko płacze, a otoczenie interpretuje przyczynę, choć samo dziecko nie „kieruje" jeszcze płaczu do konkretnej osoby w konkretnym celu) przez zachowania intencjonalne niewerbalne (wskazywanie, prowadzenie dorosłego za rękę, podawanie przedmiotu), po mowę pojedynczych słów, zdania proste i wreszcie złożoną komunikację werbalną z użyciem abstrakcji, negocjacji i niuansu społecznego. Terapeuta SAZ ocenia, na którym miejscu tego kontinuum znajduje się klient w danym obszarze funkcjonalnym — bo od tego zależy, jaki system czy forma komunikacji będzie realistycznym celem interwencji (temat rozwiniemy w module 3, poświęconym AAC).

Intencjonalność jako kryterium kliniczne. Kluczowym pojęciem jest intencjonalność komunikacyjna — czy zachowanie jest skierowane do konkretnego odbiorcy z oczekiwaniem konkretnego skutku. Odróżniamy to od zachowania, które przypadkiem wywołuje reakcję otoczenia, ale nie jest „wysyłane" w tym celu. Praktycznie sprawdzamy to, obserwując, czy zachowanie: (1) pojawia się w obecności potencjalnego odbiorcy i zanika lub słabnie pod jego nieobecność, (2) towarzyszy mu skierowanie uwagi na odbiorcę (spojrzenie, zbliżenie się, dotknięcie), (3) jest wytrwałe lub eskaluje, jeśli pierwsza próba nie przynosi efektu, i (4) zanika, gdy pożądany efekt zostanie osiągnięty. Te cztery wskaźniki będziesz stosować w ocenie wyjściowej przed każdym programem komunikacyjnym.

Case study. Siedmioletni chłopiec z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu znacznym nie posługuje się mową. W dotychczasowej dokumentacji figuruje jako „niekomunikujący się". Obserwacja prowadzona przez terapeutę SAZ pokazuje co innego: chłopiec podchodzi do lodówki i uderza w nią dłonią, patrząc jednocześnie na opiekuna; gdy opiekun nie reaguje od razu, uderzenia stają się głośniejsze i towarzyszy im wokalizacja. Gdy opiekun otwiera lodówkę i pyta „co chcesz?", chłopiec wskazuje na sok. Ten cały łańcuch spełnia wszystkie cztery kryteria intencjonalności: skierowanie do odbiorcy, eskalacja przy braku reakcji, zanik po uzyskaniu efektu. Chłopiec komunikuje się — tylko nie werbalnie i nie w formie, którą łatwo rozpoznać bez systematycznej obserwacji. Punktem wyjścia programu nie jest więc „nauczenie komunikacji od zera", lecz zbudowanie na już istniejącym, funkcjonalnym akcie komunikacyjnym bardziej efektywnej, społecznie akceptowalnej formy — tematyka, którą rozwiniemy w kolejnych lekcjach tego modułu i w module 2.