Od celu głównego do celów szczegółowych

Blok 12, ostatni w tym kursie, integruje wszystko, co poznałeś/poznałaś w blokach 5–11, w systematyczny proces projektowania, dokumentowania i ewaluowania pełnego programu terapeutycznego. Ta lekcja otwiera moduł poświęcony projektowaniu, wracając do fundamentu: struktury celów — od ogólnego celu głównego, przez cele szczegółowe, do konkretnych, mierzalnych kroków, na których opiera się cały dalszy plan.

Cel główny jako wyraz sensu i kierunku całego programu. Cel główny programu terapeutycznego powinien odpowiadać na fundamentalne pytanie: co ma się zmienić w życiu tej konkretnej osoby, i dlaczego to jest ważne — sformułowany w sposób odzwierciedlający rzeczywistą jakość życia i funkcjonalność (zgodnie z zasadami z modułu 25 i zapowiedzią modułu 42), nie wyłącznie technicznym językiem redukcji konkretnego zachowania. Przykład dobrze sformułowanego celu głównego: „zwiększenie samodzielności i bezpieczeństwa Jana w codziennym funkcjonowaniu w domu i szkole, z redukcją zachowań zagrażających jego bezpieczeństwu" — nie tylko „redukcja autoagresji".

Cele szczegółowe jako rozbicie celu głównego na konkretne, mierzalne obszary. Zgodnie z zasadami analizy zadania (moduł 13) zastosowanymi na poziomie całego programu terapeutycznego, cel główny jest rozbijany na kilka (zwykle trzy do pięciu) celów szczegółowych, każdy odnoszący się do konkretnego obszaru funkcjonowania — np. dla celu głównego z poprzedniego akapitu, cele szczegółowe mogłyby obejmować: (1) redukcję autoagresji o zidentyfikowanej funkcji (moduł 10), (2) budowanie komunikatu zastępczego dla funkcji ucieczki od zadań (moduł 2), (3) rozwój umiejętności samoobsługi (moduł 5), (4) wsparcie regulacji sensorycznej (moduł 10, we współpracy z terapeutą integracji sensorycznej).

Każdy cel szczegółowy wymaga operacyjnej definicji zachowania docelowego. Zgodnie z fundamentalną zasadą operacjonalizacji poznaną w Części 1 (moduł 5) i przypominaną przez cały ten kurs, każdy cel szczegółowy musi być przełożony na konkretne, obserwowalne i mierzalne zachowanie — nie „lepsza komunikacja", lecz „samodzielne użycie karty komunikacyjnej „przerwa proszę” w sytuacji prezentowanego trudnego zadania, w co najmniej 80% okazji, obserwowane przez dwa kolejne tygodnie".

Priorytetyzacja celów szczegółowych — nie wszystko naraz. Podobnie jak przy wdrażaniu procedur w placówce (moduł 29), próba jednoczesnej, intensywnej pracy nad wszystkimi celami szczegółowymi naraz często przekracza możliwości absorpcyjne klienta i zespołu, prowadząc do powierzchownego postępu we wszystkich obszarach, zamiast solidnego w priorytetowych. Odpowiedzialne projektowanie programu wymaga jasnej priorytetyzacji — zwykle opartej na poziomie ryzyka (zachowania zagrażające bezpieczeństwu, blok 6, mają zwykle najwyższy priorytet), na potencjale do szybkiego, znaczącego wpływu na jakość życia, oraz na gotowości i zasobach klienta i jego otoczenia do pracy nad danym obszarem w danym momencie.

Uwzględnienie perspektywy klienta i rodziny w hierarchii celów. Zgodnie z zasadami przypominanymi konsekwentnie w blokach 9–11 tego kursu, hierarchia celów szczegółowych nie powinna być ustalana wyłącznie przez zespół specjalistów — aktywne uwzględnienie priorytetów samego klienta (w miarę jego możliwości komunikacyjnych) i rodziny jest niezbędnym elementem trafnego, akceptowalnego i możliwego do skutecznego wdrożenia planu, dokładnie tak, jak pokazał case study z modułu 25.

Case study wprowadzający. Zespół terapeutyczny planujący program dla ośmioletniego chłopca z autyzmem, prezentującego zarówno trudności komunikacyjne, jak i epizody agresji o funkcji ucieczki od zadań szkolnych, formułuje cel główny: „zwiększenie samodzielności komunikacyjnej i redukcja zachowań utrudniających funkcjonowanie w szkole, z zachowaniem dobrostanu emocjonalnego chłopca". Cele szczegółowe, ustalone we współpracy z rodzicami i szkołą, obejmują: rozwój komunikatu zastępczego FCT dla funkcji ucieczki (priorytet najwyższy, ze względu na bezpośredni związek z bezpieczeństwem w klasie), rozwój podstawowego repertuaru mand (moduł 4), oraz, jako cel drugorzędny na kolejny etap, budowanie prostych umiejętności społecznych z rówieśnikami — jasna hierarchia, zapobiegająca próbie realizacji wszystkiego jednocześnie od pierwszego dnia programu.