Protokół CWP: Praca z poczuciem winy i wstydu

Ciągłe poczucie winy często ma źródło w dzieciństwie, na przykład gdy dziecko słyszało, że odpowiada za emocje dorosłych, było obwiniane za konflikty w domu albo musiało przejmować rolę opiekuna. Utrwala się wtedy nadmierna odpowiedzialność: przekonanie, że to ode mnie zależy, czy innym jest dobrze. Przewlekła wina towarzyszy też często depresji, zaburzeniom lękowym i doświadczeniom traumatycznym. Osoba czuje się winna nawet tam, gdzie nie miała realnego wpływu na sytuację.

Z poczuciem winy pracuje się najlepiej, sprawdzając, czy jest ono adekwatne. Jeśli naprawdę się kogoś skrzywdziło, pomaga wzięcie odpowiedzialności, przeprosiny i naprawienie szkody tam, gdzie to możliwe. Jeśli wina jest nadmierna, warto przyjrzeć się, ile faktycznie zależało od danej osoby, a ile od innych ludzi i okoliczności. Pomaga też samowspółczucie, czyli traktowanie siebie z taką życzliwością, z jaką potraktowałoby się przyjaciela w podobnej sytuacji.

Diagram odpowiedzialności, zwany też wykresem kołowym odpowiedzialności, to technika poznawcza, w której klient wypisuje wszystkie osoby i czynniki, które przyczyniły się do danego zdarzenia, a następnie dzieli między nie „tort” odpowiedzialności. Własną część przypisuje się na końcu. Klienci z nadmiernym poczuciem winy często odkrywają, że ich realny udział był znacznie mniejszy, niż czuli. Technika nie służy zdejmowaniu odpowiedzialności, tylko jej urealnieniu.

Wstyd słabnie, gdy zostaje nazwany i wypowiedziany w bezpiecznej relacji, bo żywi się ukrywaniem i milczeniem. Pomaga rozpoznawanie sytuacji, które go uruchamiają, oraz oddzielanie tego, co się zrobiło lub co się wydarzyło, od oceny siebie jako człowieka. Ważną rolę odgrywa samowspółczucie i zauważanie, że trudne doświadczenia są wspólne wielu ludziom. W pracy terapeutycznej ogromne znaczenie ma sama postawa specjalisty: akceptująca, nieoceniająca i spokojna.

Samokaranie to wzorzec, w którym człowiek po błędzie lub w poczuciu winy odbiera sobie przyjemności, odpoczynek, bliskość czy sukces, jakby musiał „odpokutować”. Może przybierać formę surowej krytyki, przepracowywania się, zaniedbywania siebie, a w poważniejszych przypadkach samookaleczeń. Samokaranie nie naprawia szkody, a jedynie podtrzymuje cierpienie. Jeśli pojawiają się samookaleczenia lub myśli samobójcze, pomoc jest dostępna pod numerami 116 123, 800 70 2222, a w nagłym zagrożeniu 112.

Tak, wstyd bardzo często towarzyszy doświadczeniom traumatycznym, zwłaszcza przemocy, wykorzystania czy zaniedbania w dzieciństwie. Osoby, które doświadczyły krzywdy, nierzadko obwiniają siebie i czują, że są „zepsute” lub gorsze, choć to nie one ponoszą odpowiedzialność. Taki wstyd może utrzymywać się latami i utrudniać szukanie pomocy. Praca z nim wymaga delikatności i często specjalistycznego przygotowania; temat szerzej omawia szkolenie CWP „Praca ze wstydem po traumie – metody terapeutyczne”.

Gotowy scenariusz dla psychologów zawiera „Protokół CWP: Praca z poczuciem winy i wstydu”. Prowadzi przez mapę problemu i pogłębienie: rozróżnienie winy i wstydu, odpowiedzialność i nadmierną odpowiedzialność, samokaranie, naprawienie szkody oraz profile klientów. Zawiera też plan pracy z diagramem odpowiedzialności i samowspółczuciem, gotową strukturę sesji, kartę pracy między sesjami i plan zapobiegania nawrotom. Protokół porządkuje pracę, nie zastępując oceny klinicznej specjalisty.