Protokół CWP: Dziecko i rodzice w czasie rozwodu

Małe dzieci reagują głównie ciałem i rytmem dnia: gorszym snem, płaczliwością, lękiem przed rozstaniem z opiekunem. Przedszkolaki często obwiniają siebie, wracają do wcześniejszych zachowań i fantazjują o powrocie rodzica. Młodsze dzieci szkolne otwarcie tęsknią i boją się odrzucenia, starsze szukają winnego, złoszczą się i bywają sprzymierzeńcami jednego z rodziców. Nastolatki częściej się wycofują, krytykują rodziców albo przejmują rolę dorosłego. Większość dzieci po okresie przejściowym wraca do dobrego funkcjonowania, zwłaszcza gdy nie są wciągane w konflikt rodziców.

Psycholog, który pomaga dziecku lub rodzicowi, nie powinien wydawać opinii o tym, z którym rodzicem dziecko ma mieszkać, ani oceniać kompetencji rodzicielskich, zwłaszcza osoby, której nie badał. To zadanie biegłego lub Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów (OZSS), powołanych przez sąd i badających wszystkie strony. Psycholog pomagający może wydać zaświadczenie o fakcie korzystania z konsultacji, a wezwany przez sąd zeznaje jako świadek o faktach, w granicach tajemnicy zawodowej. Rozdzielenie tych ról chroni dziecko i wiarygodność pomocy.

W polskiej praktyce bezpieczniej przyjąć, że systematyczna pomoc psychologiczna lub terapia dziecka to istotna sprawa dziecka, o której rodzice mający władzę rodzicielską decydują wspólnie, a przy braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy. Przed rozpoczęciem pracy warto ustalić, kto ma władzę rodzicielską, poinformować drugiego rodzica i poprosić go o zgodę oraz udział. Sytuacje zagrożenia bezpieczeństwa dziecka rządzą się innymi zasadami niż planowa terapia. W wątpliwych przypadkach warto skonsultować stan prawny z prawnikiem.

Alienacja rodzicielska to termin opisowy dla sytuacji, w której dziecko odrzuca jednego z rodziców w sposób nieproporcjonalny do jego zachowań, w związku z wpływem drugiego rodzica lub otoczenia. Nie jest rozpoznaniem w ICD-11 ani w DSM-5-TR i budzi spory naukowe. Psycholog może zauważyć niepokojące zjawiska, na przykład odrzucenie bez ambiwalencji, słownictwo dorosłych u dziecka czy systematyczne dyskredytowanie drugiego rodzica, ale nie formułuje wniosków na podstawie relacji jednej strony. Zawsze najpierw wyklucza przemoc i zaniedbanie, a ocena w sprawie sądowej należy do biegłych.

Odmowa kontaktu może mieć wiele przyczyn: przemoc lub zaniedbanie, realne trudności w relacji, potrzeby rozwojowe nastolatka, lęk o rodzica, który zostaje sam, napięcie przy przekazaniach, zmiany w drugim domu, a czasem wpływ jednego z rodziców. Pierwszym krokiem jest ocena bezpieczeństwa. Nie należy zmuszać dziecka do kontaktu ani pytać go, z kim chce mieszkać. Pomaga praca z oboma rodzicami: z jednym nad zgodą na relację dziecka z drugim rodzicem, z drugim nad cierpliwością i naprawą własnych błędów.

Mediacja dobrze sprawdza się, gdy obie strony chcą się porozumieć w sprawach dziecka, na przykład planu wychowawczego, świąt czy wakacji, i potrafią wysłuchać się w obecności mediatora. Nie jest pierwszym krokiem przy przemocy domowej, zastraszaniu i kontroli, dużej asymetrii sił, aktywnym uzależnieniu, ostrym kryzysie psychicznym jednej ze stron albo niewyjaśnionym podejrzeniu przemocy wobec dziecka. Wtedy priorytetem jest bezpieczeństwo. Psycholog, który pracował z jednym z rodziców, nie prowadzi mediacji, ale może przygotować rodzica do udziału w niej.

Gotowy scenariusz zawiera „Protokół CWP: Dziecko i rodzice w czasie rozwodu”, przygotowany dla psychologów pracujących z rodziną w rozstaniu. Prowadzi przez mapę problemu i ocenę bezpieczeństwa, reakcje dziecka w różnym wieku, rozmowę z dzieckiem o rozstaniu, plan dwóch domów, konflikt lojalności i alienację rodzicielską, mediację oraz rolę psychologa wobec sądu i OZSS, z gotowymi strukturami sesji i kartami pracy. Szerzej o budowaniu relacji z dzieckiem w nowym układzie rodziny mówi szkolenie CWP o relacji z dzieckiem po rozwodzie w dwóch domach.