Trauma i PTSD: diagnoza, stabilizacja i praca z pacjentem

Podstawą jest wywiad kliniczny, w którym pytasz o doświadczenia traumatyczne i o konkretne objawy: natrętne wspomnienia albo koszmary z poczuciem, że zdarzenie dzieje się teraz, unikanie oraz nadmierną czujność i reakcje przestrachu. Objawy powinny utrzymywać się co najmniej kilka tygodni i wyraźnie utrudniać funkcjonowanie. Warto sięgnąć po ustrukturyzowane narzędzia i różnicować z depresją, zaburzeniami lękowymi, ADHD i spektrum autyzmu.

To pierwsza faza pracy, w której pacjent odzyskuje poczucie bezpieczeństwa i uczy się regulować pobudzenie, zanim zacznie konfrontować się z trudnymi wspomnieniami. Obejmuje psychoedukację, budowanie zasobów, techniki uziemiające i plan na sytuacje przeciążenia. Jej długość zależy od pacjenta: przy złożonym PTSD i nasilonej dysocjacji zwykle trwa dłużej.

Gdy jest bezpieczny, nie doświadcza aktualnie przemocy, potrafi samodzielnie wrócić do równowagi z silnego pobudzenia, ryzyko jest ocenione i stabilne, a sen i sytuacja życiowa pozwalają udźwignąć przejściowe nasilenie objawów. Pacjent musi też rozumieć, na czym ta praca polega, i sam ją wybrać. Kryteria warto omawiać z nim jawnie i wracać do nich co kilka tygodni, żeby uniknąć zarówno pośpiechu, jak i utknięcia w stabilizacji.

Zwolnij tempo i przestań pogłębiać trudny materiał. Pomóż pacjentowi wrócić do teraźniejszości: mów spokojnie, zwróć jego uwagę na otoczenie, oddech, kontakt stóp z podłogą albo przedmiot w dłoni. Po epizodzie omówcie, co go wywołało, i wspólnie ustalcie sygnały ostrzegawcze oraz sposoby, które pozwolą zareagować wcześniej następnym razem.

Wstyd sprawia, że pacjent ukrywa ważne treści, unika kontaktu wzrokowego albo nagle zmienia temat, dlatego pierwszym krokiem jest zauważenie go i nazwanie bez oceniania. Pomaga oddzielenie odpowiedzialności sprawcy od odpowiedzialności pacjenta, praca z wewnętrznym krytykiem i budowanie życzliwej postawy wobec siebie. Tempo powinno być wolne, bo zbyt szybkie zbliżanie się do wstydu może nasilić wycofanie.

Najpierw zadbaj o bezpieczeństwo: oceń ryzyko i razem z klientem przygotuj plan bezpieczeństwa, zanim zaczniesz pracę terapeutyczną nad relacją. Nie oceniaj decyzji o pozostaniu w związku i nie naciskaj na odejście, bo to często pogłębia wstyd i wycofanie. Terapia par przy aktualnej przemocy nie jest wskazana. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia: 112.

Zaczyna się od oceny bezpieczeństwa dziecka i jego otoczenia oraz od współpracy z rodzicami lub opiekunami, bo to oni są głównym źródłem poczucia bezpieczeństwa. Potem przychodzi psychoedukacja i nauka regulacji emocji, a dopiero później praca ze wspomnieniem, dopasowana do wieku, często przez zabawę. Jeśli dziecko nadal doświadcza przemocy, pierwszeństwo ma jego ochrona.

To zmiany w myśleniu, emocjach i obrazie świata terapeuty, które wynikają z wielokrotnego, empatycznego słuchania o traumie pacjentów, na przykład odrętwienie, natrętne myśli po pracy i poczucie, że świat jest mniej bezpieczny. Nie świadczy o słabości. Chronią regularna superwizja, rozsądna liczba trudnych przypadków, rytuały przejścia po pracy, własne sposoby regulacji i, gdy trzeba, własna terapia.

Gdy objawy są bardzo nasilone, pacjent ma myśli samobójcze, okalecza się, nadużywa alkoholu lub innych substancji, ma objawy psychotyczne albo poważne zaburzenia snu, które nie ustępują. Konsultacja jest też wskazana, gdy mimo terapii nie ma poprawy albo współwystępuje ciężka depresja. W sytuacji zagrożenia życia: 112, całodobowo 800 70 2222.